azmacılar Hanı: Tokat'ın Renklerle Şekillenen Tarihî Üretim Hanı

Tokat'ın tarihî şehir dokusunda yer alan Yazmacılar Hanı, kentin yüzyıllara uzanan yazmacılık geleneğini mimari bir yapı üzerinden günümüze taşıyan en dikkat çekici kültür varlıklarından biridir. Resmî kültür envanterinde Yazmacılar (Baskıcılar) Hanı adıyla kayıtlı olan yapı; açık avlulu ve iki katlı planı, üst kattaki üretim odaları, taş boya havuzları, ahşap karkas mimarisi ve tarih boyunca yazma imalatıyla kurduğu güçlü ilişkiyle Tokat'taki diğer tarihî hanlardan ayrılır. Kültür ve Turizm Bakanlığı envanteri yapıyı Osmanlı dönemine ve 19. yüzyıla tarihlendirmekte; kesin inşa tarihini veren bir kitabesinin bulunmadığını belirtmektedir.

Yazmacılar Hanı'nı yalnızca eski bir konaklama veya ticaret yapısı şeklinde değerlendirmek doğru değildir. Han, şehir içi hanlarının üretime yönelik grubu içerisinde tanımlanmaktadır. Yakın tarihe kadar yapının içerisinde yazma imalatının devam ettiği, mekânların üretimin ihtiyaçlarına göre dönüştürüldüğü ve üst kat odalarına taş boya havuzlarının yerleştirildiği resmî kültür envanterinde açık biçimde kayıtlıdır.

Günümüzde ise Yazmacılar Hanı tarihî üretim işlevinden farklı bir kullanıma sahiptir. Restorasyon çalışmalarının ardından 2019 yılında butik otel olarak hizmete açılmış, Vakıflar Genel Müdürlüğü de 2022 tarihli kaydında yapının restorasyonunun tamamlandığını ve otel olarak kullanıldığını belirtmiştir.

Yazmacılar Hanı Nerede?

Yazmacılar Hanı, Tokat Merkez'de Kâbe-i Mescid Mahallesi'nde, Boyahane Sokak üzerinde bulunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı kültür envanterindeki adres kaydı Kâbe-i Mescid Mahallesi, Boyahane Sokak No:17 şeklindedir.

Yapının bulunduğu tarihî kent dokusu, Tokat'ın geleneksel üretim ve ticaret kültürünü anlamak açısından önemlidir. Sokak isimlerinde görülen “Boyahane” ifadesi bile bölgedeki tarihî tekstil ve boyama faaliyetlerinin şehir hafızasındaki yerini düşündüren ayrıntılardan biridir. Bununla birlikte bir sokak adından hareketle bütün çevrenin yalnızca yazma üreticilerine ait olduğunu söylemek doğru olmaz.

Yazmacılar Hanı'nın Tokat Kalesi eteklerindeki tarihî kent dokusuna yakın konumu güncel avlu fotoğraflarında da güçlü biçimde hissedilir. Avlu içerisinden yukarı bakıldığında Tokat Kalesi'nin kayalık kütlesi bazı açılardan yapının arkasında yükselmektedir.

Yazmacılar Hanı'nın Diğer Adları

Yapının en yaygın adı Yazmacılar Hanı'dır. Ancak resmî kültür envanterinde Yazmacılar (Baskıcılar) Hanı adı kullanılmaktadır.

Tokat yazmacılığına ilişkin kültür kayıtlarında yapı Gazioğlu Hanı adıyla da anılmaktadır. Akademik araştırmalarda Gazi Emir Hanı adıyla ilişkilendirilen kayıtlar da bulunmaktadır.

Tokat360 için ana isim olarak Yazmacılar Hanı kullanılmalıdır. Alternatif ad alanında Gazioğlu Hanı ve Yazmacılar (Baskıcılar) Hanı isimlerine yer verilebilir.

Bu farklı isimler birbirinden tamamen ayrı üç tarihî yapı anlamına gelmez. Aynı hanın farklı tarihî kayıtlar, meslek grupları ve halk arasındaki kullanımlar üzerinden farklı adlarla anılması söz konusudur.

Yazmacılar Hanı Ne Zaman Yapıldı?

Yazmacılar Hanı'nın tarihini anlatırken en dikkatli olunması gereken konu yapım tarihidir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı kültür envanterinde yapının yaptıranı bilinmiyor, yapım tarihi 19. yüzyıl, kültür dönemi ise Osmanlı olarak kayıtlıdır. Aynı envanterde yapının inşa kitabesinin ve bilinen bir vakfiyesinin bulunmadığı belirtilmektedir.

Bu nedenle Yazmacılar Hanı için kesin bir yıl vermek mümkün değildir.

Yapının 13. yüzyıla ait bir Selçuklu eseri olduğu yönünde bazı tanıtım metinleri bulunmaktadır. Nitekim Tokat Valiliğinin 1 Kasım 2019 tarihli açılış haberinde “13. yüzyıla ait Selçuklu mimarisi” ifadesi kullanılmıştır.

Ancak aynı Tokat Valiliğinin Temmuz 2019 tarihli restorasyon kaydı Yazmacılar Hanı'nı açık biçimde 19. yüzyıl Osmanlı mimarisi eserlerinden biri olarak tanımlamaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî kültür envanteri de Osmanlı ve 19. yüzyıl bilgisini kullanmaktadır.

Bu kaynak farklılığı nedeniyle Tokat360 içeriğinde yapıyı kesin biçimde “13. yüzyıl Selçuklu hanı” şeklinde tanımlamak doğru olmaz.

En güvenilir anlatım şudur:

Yazmacılar Hanı'nın kesin inşa tarihi ve banisi bilinmemektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı kültür envanteri yapıyı 19. yüzyıl Osmanlı eseri olarak kaydetmektedir.

Tokat Yazmacılığı ve Hanın Tarihî Kimliği

Yazmacılar Hanı'nın önemini anlamak için Tokat yazmacılığını bilmek gerekir.

Türkiye Kültür Portalı, Tokat'ı 1300'lerden beri devam eden yazmacılık geleneğinin önemli merkezlerinden biri olarak tanımlamaktadır. Tokat yazmacılığının özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda önemli örnekler verdiği ve ününü sonraki dönemlerde de sürdürdüğü belirtilmektedir.

Yazmacılık, kumaş yüzeyine çeşitli tekniklerle desen uygulanmasına dayanan geleneksel bir el sanatıdır. Tokat yazmalarında ahşap kalıplarla baskı yapılması ve farklı renklerin belirli bir üretim düzeni içerisinde kullanılması öne çıkar.

Tokat yazmacılığının en ayırt edici özelliklerinden biri elvan baskı olarak adlandırılan çok renkli baskı geleneğidir. Kültür Portalı, elvan yazmalarda siyah yaldızın motiflerin dış çizgilerinde kullanıldığını belirtmektedir.

Yazmacılar Hanı ise bu sanatın yalnızca anlatıldığı bir sergi mekânı değildir.

Burada gerçekten yazma imalatı yapılmıştır.

Resmî kültür envanteri, yakın tarihe kadar handa yazma üretiminin sürdüğünü ve iç mekânların bu üretime uygun biçimde düzenlendiğini açıkça belirtmektedir.

Dolayısıyla hanın adı doğrudan belgelenmiş üretim geçmişiyle ilişkilidir.

Neden Baskıcılar Hanı Deniliyor?

“Baskıcılar” adı, geleneksel yazma üretimindeki baskı süreciyle ilişkilidir.

Yazma sanatında desenlerin kumaşa aktarılmasında kalıp baskı teknikleri önemli bir yere sahiptir. Ahşap kalıplarla uygulanan motifler, renk ve desen sisteminin temel unsurlarından birini oluşturur.

Bu nedenle Yazmacılar Hanı'nın resmî kayıtlarda Yazmacılar Baskıcılar Hanı adıyla anılması, yapıdaki üretim geleneğinin meslek kimliğini yansıtır.

Han, yalnızca üretilmiş yazmaların satıldığı bir çarşı değildi. Yapının içerisindeki bazı mekânlar doğrudan imalat, boyama ve üretim süreçlerine göre değiştirilmişti. Üst kat odalarına taş boya havuzlarının eklenmiş olması bunun en güçlü mimari kanıtlarından biridir.

Üretime Yönelik Bir Şehir Hanı

Yazmacılar Hanı'nı Tokat'taki Taşhan veya Deveciler Hanı ile aynı işlev üzerinden değerlendirmek doğru değildir.

Taşhan'da ticaret, Deveciler Hanı'nda ise yolcu konaklaması ve yük taşımacılığı güçlü biçimde öne çıkar.

Yazmacılar Hanı ise Kültür ve Turizm Bakanlığı kültür envanterinde şehir içi hanlarının üretime yönelik hanlar grubunda değerlendirilmektedir.

Bu özellik yapıyı son derece önemli hale getirir.

Bir tarihî üretim yapısının mimari düzeni, yalnızca estetik tercihlerle oluşmaz. Yapının içerisinde yapılan iş, mekânların zaman içerisinde değiştirilmesine neden olabilir.

Yazmacılar Hanı'nda da aynı durum görülmüştür.

Yazma üretiminin ihtiyaçları doğrultusunda üst kattaki odalara taş boya havuzları eklenmiştir. Mekânların üretime uygun biçimde düzenlenmesi hanın mimarisinde doğrudan iz bırakmıştır.

Bu nedenle Yazmacılar Hanı, Tokat'ın geleneksel sanayi ve üretim tarihini anlamak açısından da önemli bir mimari belgedir.

Yazmacılar Hanı'nın Mimari Planı

Yazmacılar Hanı doğu-batı yönünde uzanan dikdörtgen planlı, açık avlulu ve iki katlı bir yapıdır.

Yapının ana girişi yola bakan kuzey cephenin orta bölümündedir.

Ana girişin sağında ve solunda sokağa açılan dükkânlar bulunmaktadır. Bu dükkânlar yuvarlak kemerli kapılarla dışarı açılır. Dükkânların kemer ve sövelerinde kesme taş kullanılmıştır.

Ana kapıdan girildiğinde hanın merkezindeki açık avluya ulaşılır.

Avlu yapının ana dolaşım alanını oluşturur.

Zemin ve üst kattaki tarihî mekânlar bu avlu çevresinde gelişmektedir. Günümüzde avlu butik otel ve yeme-içme kullanımının sosyal alanlarından biri olarak değerlendirilse de tarihî dönemde burası aktif bir üretim ortamının merkezindeydi.

Restorasyon sonrası avlu fotoğraflarında alt kattaki taş ve tuğla kemerler ile üst kattaki beyaz sıvalı, ahşap taşıyıcılı revak sistemi açık biçimde görülebilmektedir.

Zemin Kattaki Mekânlar

Kültür ve Turizm Bakanlığı kültür envanterine göre zemin katta avlunun güneyinde bulunan beş oda dışında başka oda bulunmamaktadır.

Bu odalar dikdörtgen çerçeveli bir kapı ve üç pencereyle avluya açılmaktadır.

Zemin kattaki mimari düzen, yapının üst katından belirgin biçimde farklıdır.

Özellikle dış cephede bulunan dükkânlarla hanın şehir ticareti arasında doğrudan ilişki kurulmaktadır. Yapının kuzey cephesi tamamen içine kapanık bir han duvarından oluşmaz. Sokağa açılan ticari birimler hanı çevresindeki şehir hayatına bağlar.

Bu durum Yazmacılar Hanı'nın yalnızca üretim yapılan kapalı bir atölye kompleksi olmadığını gösterir.

Üretim, şehir ticareti ve sokak ilişkisi aynı yapı içerisinde bir araya gelmiştir.

Üst Katta 21 Oda

Yazmacılar Hanı'nın üst katı yapının üretim geçmişi açısından özellikle önemlidir.

Resmî kültür envanterine göre üst katta kuzeyde sekiz, güneyde sekiz, batıda dört ve doğuda bir oda bulunmaktadır. Bu dağılım toplam 21 oda oluşturur.

Üst kat odaları avluyu üç yönden çevreleyen revaklara açılmaktadır.

Bu odaların içerisine taş malzemeden boya havuzlarının yerleştirilmiş olması, yazma imalatının mimari mekânlar üzerindeki etkisini açık biçimde göstermektedir.

Yazmacılar Hanı'nı ziyaret ederken bu bilgi özellikle önemlidir.

Bugün butik otel odası veya turizm amaçlı bir alan olarak algılanabilecek tarihî mekânların bir bölümü geçmişte aktif üretim sisteminin parçalarıydı.

Burada kumaş, boya ve baskı süreçleriyle ilişkili bir çalışma hayatı bulunuyordu.

Taş Boya Havuzları

Yazmacılar Hanı'nın en özgün tarihî özelliklerinden biri taş boya havuzlarıdır.

Kültür Portalı, üst kat odalarının içine taş malzemeden boya havuzlarının yerleştirildiğini açıkça belirtmektedir.

Bu havuzlar yapının yazma üretimiyle ilişkisini gösteren en güçlü fiziksel ayrıntılar arasındadır.

Bir hanın odalarına üretim amacıyla boya havuzlarının eklenmesi, yapının kullanımının zaman içerisinde nasıl değiştiğini gösterir.

Yazmacılar Hanı ilk inşa edildiği dönemde bütün ayrıntılarıyla bugünkü üretim düzenine sahip olmuş olmak zorunda değildir. Yapının yazmacılar tarafından yoğun biçimde kullanılmasıyla birlikte mekânların üretim ihtiyaçlarına göre değiştirilmiş olması mümkündür.

Resmî envanter de iç mekânların yazma imalatına uygun hale getirildiğini belirtmektedir.

Dolayısıyla taş boya havuzları yalnızca dekoratif mimari unsurlar değildir.

Tokat'ın yazma üretim tarihinin doğrudan izleridir.

Ahşap, Taş, Tuğla ve Kerpiç Bir Arada

Yazmacılar Hanı'nın mimarisinde farklı yapı malzemeleri birlikte kullanılmıştır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı kültür envanterine göre yapı:

moloz taş, tuğla, ahşap ve kerpiç

kullanılarak inşa edilmiştir. Kuzey cephedeki dükkânların kemer ve sövelerinde ise kesme taş tercih edilmiştir.

Yapının restorasyon öncesi hava fotoğrafında zemin kattaki ağır yapı kütlesi ile üst kattaki daha hafif mimari karakter arasındaki fark görülebilmektedir.

Restorasyon sonrası avlu görüntülerinde ise üst kattaki ahşap dikmeler ve geniş saçaklar yapının en belirgin mimari unsurları arasındadır.

Bu özellik Yazmacılar Hanı'nı Tokat'taki taş ağırlıklı büyük şehir hanlarından görsel olarak ayırmaktadır.

Avluyu Çevreleyen Ahşap Revaklar

Yazmacılar Hanı'nın üst katında avluyu üç yönden çevreleyen revak sistemi bulunmaktadır. Resmî kültür envanteri ikinci kat odalarının bu revaklara açıldığını belirtmektedir.

Güncel fotoğraflarda üst kattaki ahşap dikmeler, beyaz sıvalı duvarlar ve kiremitli çatı saçağı güçlü bir geleneksel yapı karakteri oluşturmaktadır.

Avludan üst kata doğru bakıldığında Yazmacılar Hanı'nın gerçek mimari karakteri çok daha iyi anlaşılır.

Dış cephe yapının üretim geçmişini tek başına anlatmak için yeterli değildir.

İç avlu, taş alt kat ile ahşap karakterli üst katın bir araya geldiği ana görsel alandır.

Yazmacılar Hanı ve Tokat'ın Ekonomik Hayatı

Yazmacılık Tokat'ta yalnızca bir hobi veya dekoratif sanat değildi.

Kültür Portalı'nın Tokat yazması kaydı, şehrin yüzyıllar boyunca bu üretimin önemli merkezlerinden biri olduğunu göstermektedir.

Bir üretim geleneğinin şehirde uzun süre yaşaması; ustalar, kalıpçılar, boyama süreçleri, ham madde temini ve ürünlerin satışı gibi farklı ekonomik ilişkileri beraberinde getirir.

Yazmacılar Hanı bu üretim dünyasının fiziksel mekânlarından biridir.

Bu nedenle hanın tarihi Tokat'ın yalnızca mimarlık tarihine değil, çalışma hayatı ve üretim kültürüne de ışık tutmaktadır.

Taş boya havuzları ve üretime göre değiştirilmiş odalar, bugün yazılı belgelerde anlatılan bir ekonomik faaliyetin binanın duvarlarında bıraktığı izlerdir.

Yazmacılar Hanı'nın Butik Otel Dönüşümü

Yazmacılar Hanı kapsamlı restorasyon çalışmalarının ardından butik otel ve restoran işlevi kazanmıştır.

Tokat Valiliğinin Temmuz 2019 tarihli açıklamasında yapının butik otel ve restoran olarak hizmet vermek üzere restore edildiği belirtilmiştir. Projede 20 tek kişilik ve 19 çift kişilik oda, 300 kişilik yöresel restoran kapasitesi ve kültürel el sanatları üzerine faaliyet göstermesi planlanan 12 dükkân yer alıyordu. Bu rakamlar 2019'daki yeniden işlevlendirme programını yansıtmaktadır.

Yazmacılar Hanı 1 Kasım 2019 tarihinde düzenlenen törenle butik otel olarak hizmete açılmıştır.

Vakıflar Genel Müdürlüğü de Mart 2022 tarihli Tokat ziyaret kaydında restorasyonu tamamlanan Yazmacılar Hanı'nın otel olarak kullanıldığını açık biçimde belirtmiştir.

Dolayısıyla yapı için günümüzde yalnızca “eski yazma üretim hanı” demek eksik kalmaktadır.

Tarihî yapı turizm ve konaklama işleviyle yeniden kullanılmaktadır.

Tarihî Üretim Alanından Konaklama Mekânına

Yazmacılar Hanı'nın yeni işleviyle tarihî işlevi arasında Deveciler Hanı'ndaki kadar doğrudan bir bağ bulunmamaktadır.

Deveciler Hanı tarihsel olarak yolcu konaklaması için kullanılmış ve günümüzde tekrar otel olmuştur.

Yazmacılar Hanı'nın güçlü tarihî kimliği ise üretime, özellikle yazma imalatına dayanmaktadır.

Bu nedenle Yazmacılar Hanı'nın butik otele dönüşümü bir yeniden işlevlendirme örneğidir.

Bugünkü kullanım, hanın eski yazma üretim düzeninin birebir devamı değildir.

Avlu artık yoğun bir imalat alanı değildir. Restorasyon sonrası fotoğraflarda sosyal alanlar, masa ve oturma düzenleri görülmektedir.

Buna rağmen yapının yeniden kullanılıyor olması tarihî binanın şehir yaşamı içerisinde görünür kalmasını sağlamaktadır.

Önemli olan Yazmacılar Hanı'nın tarihî kimliğinin yalnızca otel işlevi üzerinden anlatılmamasıdır.

Tokat360 içeriğinde yapının asıl kültürel değeri olan Tokat yazmacılığı ve üretim geçmişi mutlaka merkezde tutulmalıdır.

Yazmacılar Hanı Neden Görülmeli?

Yazmacılar Hanı Tokat'ın en özgün tarihî yapılarından biridir.

Öncelikle Kültür ve Turizm Bakanlığı envanterinde Osmanlı dönemine ait, 19. yüzyılla ilişkilendirilen bir tarihî han olarak kayıtlıdır. Kesin inşa tarihi ve banisi bilinmemektedir.

Yapı şehir içi hanlarının üretime yönelik grubunda değerlendirilmekte ve yakın tarihe kadar yazma imalatına ev sahipliği yaptığı belirtilmektedir.

Üst kattaki 21 odalık düzen ve odalara eklenen taş boya havuzları, geleneksel üretim kültürünün yapının mimarisini nasıl dönüştürdüğünü göstermektedir.

Moloz taş, tuğla, ahşap ve kerpicin birlikte kullanıldığı mimarisi; açık avlusu ve üst kat revakları hana özgün bir görünüm kazandırmaktadır.

Tokat'ın 1300'lerden beri devam eden ve özellikle çok renkli elvan baskı geleneğiyle öne çıkan yazmacılık kültürüyle doğrudan ilişkili olması, Yazmacılar Hanı'nı yalnızca bir mimarlık eseri olmaktan çıkarır.

2019 yılında butik otel olarak yeniden açılması ve Vakıflar Genel Müdürlüğünün 2022 kaydında otel olarak kullanıldığının doğrulanması ise yapının günümüzde yeni bir işlevle yaşamaya devam ettiğini göstermektedir.

Yazmacılar Hanı'nı özel kılan şey; Tokat'ın yüzyıllara uzanan renk, desen ve kumaş kültürünün yalnızca anlatıldığı değil, üretim izlerinin doğrudan mimariye işlendiği tarihî bir han olmasıdır. Taş boya havuzlarından ahşap revaklara uzanan yapı, Tokat yazmacılığının şehir hafızasındaki en önemli mekânsal tanıklarından biridir.