Tokat Pervane Hamamı: Tarihi, Mimarisi ve Yaşayan Hamam Kültürü

Tokat şehir merkezinde bulunan Pervane Hamamı, Anadolu Selçuklu döneminden günümüze ulaşan en önemli sivil mimarlık eserlerinden biridir. Yapı, yalnızca tarihî bir hamam olarak değil, yüzyıllar boyunca özgün işlevini koruyan yaşayan bir kültür mirası olarak dikkat çekmektedir. Kadınlar ve erkekler için hazırlanmış ayrı bölümleri, kubbeli sıcaklık mekânları, eyvanları, halvet hücreleri ve geleneksel ısıtma sistemiyle Türk hamam mimarisinin temel özelliklerini taşımaktadır.

Pervane Hamamı’nın kesin inşa tarihini bildiren bir kitabesi bulunmamaktadır. Yapıyla doğrudan ilişkilendirilebilen ve inşa yılını kesinleştiren bir vakfiye kaydı da bilinmemektedir. Buna rağmen mimari özellikleri ve tarihî bağlamı dikkate alınarak hamamın 13. yüzyılda, Anadolu Selçuklu devlet adamı Muineddin Süleyman Pervane’nin Tokat’taki imar faaliyetleri sırasında yaptırıldığı genel kabul görmektedir. Muineddin Süleyman Pervane’nin 1277 yılında öldüğü bilindiğinden, yapının bu tarihten önce tamamlanmış olabileceği değerlendirilmektedir. Ancak doğrudan belge bulunmadığı için Pervane Hamamı’na kesin bir yapım yılı vermek doğru değildir.

Pervane Hamamı nerede?

Pervane Hamamı, Tokat Merkez ilçesindeki Kabe-i Mescit Mahallesi’nde yer almaktadır. Güncel harita kayıtlarında adresi Pervane Hamam Sokak üzerinde gösterilmektedir. Hamamın kuzey tarafı tarihî Taşhan’a bitişiktir; diğer cepheleri ise çevresindeki cadde ve sokaklara açılmaktadır. Bu konumu yapının Tokat’ın tarihî ticaret merkeziyle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir.

Geleneksel Anadolu şehirlerinde hanlar, hamamlar, camiler, mescitler ve çarşılar çoğunlukla birbirlerine yakın alanlarda kurulurdu. Şehre gelen tüccar ve yolcular konaklama ihtiyaçlarını hanlarda karşılarken alışverişlerini çarşıda yapar, ibadet ve temizlik ihtiyaçlarına da aynı kent merkezinde ulaşabilirdi. Pervane Hamamı’nın Taşhan’ın yanında bulunması, bölgenin farklı dönemlerde ticari ve sosyal merkez olma özelliğini koruduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte Pervane Hamamı ile günümüzdeki Taşhan’ın aynı tarihte yapılmış tek bir külliyenin parçaları olduğu düşünülmemelidir. Hamam 13. yüzyıl Selçuklu dönemiyle ilişkilendirilirken bugünkü Taşhan 17. yüzyıl Osmanlı eseridir. İki yapının yakınlığı, alanın yüzyıllar boyunca devam eden merkezî önemini ortaya koymaktadır.

Muineddin Süleyman Pervane ve hamamın adı

Hamamın adı, Anadolu Selçuklu tarihinin etkili devlet adamlarından Muineddin Süleyman Pervane ile ilişkilendirilmektedir. Buradaki “Pervane” kelimesi bir aile soyadından çok, Selçuklu yönetim sisteminde kullanılan idarî bir unvandır. Muineddin Süleyman Pervane, 13. yüzyılda Anadolu’daki siyasi gelişmelerde önemli rol oynamış ve farklı şehirlerde imar faaliyetleri gerçekleştirmiştir.

Tokat’taki Gökmedrese de onun adıyla ilişkilendirilen yapılardan biridir. Pervane Hamamı ile Gökmedrese’nin aynı tarihî şahsiyet çevresinde değerlendirilmesi, Tokat’ta 13. yüzyılda kapsamlı bir şehircilik ve yapılaşma faaliyeti gerçekleştirildiğini düşündürmektedir.

Bununla beraber hamamın kitabesi olmadığı için yapının Muineddin Süleyman Pervane tarafından yaptırıldığı bilgisi mutlak bir belgeye değil, tarihî kabul ve mimari değerlendirmelere dayanmaktadır. Bu sebeple bilimsel veya ansiklopedik bir içerikte “Muineddin Süleyman Pervane tarafından yaptırılmıştır” yerine “Muineddin Süleyman Pervane’ye atfedilmektedir” veya “onun imar faaliyetleri sırasında yaptırıldığı kabul edilmektedir” ifadeleri daha dikkatli bir yaklaşım sunar.

Çifte hamam planı

Pervane Hamamı, kadınlar ve erkekler için birbirinden bağımsız iki ayrı bölüm içeren çifte hamam planında inşa edilmiştir. Kadınlar bölümü yapının kuzeyinde, erkekler bölümü ise güneyinde bulunmaktadır. Bu iki bölüm aynı yapı kütlesi içinde yer almasına rağmen girişleri ve kullanım alanları birbirinden ayrıdır.

Çifte hamam planı, kadın ve erkeklerin aynı zamanlarda fakat birbirinden tamamen bağımsız mekânlarda hamamı kullanmasına imkân tanır. Tek hamamlarda kullanım günleri veya saatleri kadınlar ve erkekler için ayrılabilirken çifte hamamlarda iki bölüm eş zamanlı olarak işletilebilirdi. Bu özellik, özellikle yoğun nüfusa sahip ticaret merkezlerindeki hamamların kapasitesini artırmaktaydı.

Pervane Hamamı doğu-batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen bir yapı düzenine sahiptir. Kadınlar ve erkekler bölümlerindeki temel mekânlar genel olarak soyunmalık, soğukluk, sıcaklık, eyvanlar, halvetler, su deposu ve külhan düzeni içerisinde sıralanmaktadır.

Erkekler bölümü

Erkekler bölümü yapının güney tarafında bulunmaktadır. Bu bölümün soyunmalığı düzgün bir dikdörtgen yerine yamuk plana sahiptir ve ahşap çatıyla örtülüdür. Soyunmalığın ardından geçiş ve hazırlık mekânı niteliğindeki soğukluk bölümüne, oradan da esas yıkanma alanı olan sıcaklığa ulaşılır.

Erkekler sıcaklığı, merkezî kubbeli alanın çevresinde düzenlenen dört eyvan ve dört halvetten oluşmaktadır. Eyvanlar merkezî sıcaklık alanına açılırken halvetler daha küçük ve kapalı odalar şeklinde planlanmıştır. Bu düzen, hamam içerisindeki kullanıcıların farklı sıcaklık ve mahremiyet seviyelerine sahip alanlardan yararlanmasını sağlamaktadır.

Kadınlar bölümü

Kadınlar bölümü yapının kuzey tarafındadır. Kadınlar soyunmalığı erkekler soyunmalığından farklı olarak dikdörtgen plana sahiptir ve ahşap çatıyla kapatılmıştır. Bu bölümde de soyunmalık, soğukluk ve sıcaklık mekânları birbirini takip etmektedir.

Resmî envanter, yapının genel planını dört eyvanlı ve dört halvetli olarak tanımlamaktadır. Bununla birlikte bazı kurum ve haber içeriklerinde erkekler tarafında dört, kadınlar tarafında üç mekân bulunduğu ifade edilmektedir. Bu farklılık, mimari birimlerin farklı yöntemlerle sayılmasından veya eyvan, halvet ve ana sıcaklık alanlarının haber metinlerinde ortak biçimde “mekân” olarak adlandırılmasından kaynaklanabilir. Mimari tanımlamada resmî kültür envanterindeki dört eyvanlı ve dört halvetli plan açıklamasının esas alınması daha güvenlidir.

Soyunmalık bölümleri

Soyunmalık, hamama gelen kişilerin giysilerini değiştirdiği, eşyalarını bıraktığı ve yıkanma sonrasında dinlendiği ilk bölümdür. Geleneksel hamamlarda soyunmalıklar genellikle ana yıkanma mekânlarından daha serin, geniş ve yüksek tutulmuştur. Bu alanlarda dinlenme sekileri, soyunma kabinleri ve içecek servisi yapılan bölümler bulunabilir.

Pervane Hamamı’ndaki erkekler ve kadınlar soyunmalıklarının farklı planlara sahip olması, yapının iki bölümünün bütünüyle simetrik olmadığını göstermektedir. Erkekler soyunmalığı yamuk, kadınlar soyunmalığı ise dikdörtgen planlıdır. Her iki alanın da ahşap çatıyla örtülü olması, bu bölümlerin hamamın taş ve kubbeli sıcaklık mekânlarından farklı bir mimari karaktere sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Soğukluk bölümü

Soyunmalıktan sonra geçilen soğukluk, dış ortamla yüksek sıcaklıktaki yıkanma alanları arasında bir geçiş bölgesidir. Hamama giren kişinin sıcaklık değişimine kademeli olarak uyum sağlamasına yardımcı olur. Yıkanma sonrasında da vücudun dış ortam sıcaklığına hazırlanması için kullanılabilir.

Pervane Hamamı’nın kadınlar ve erkekler bölümlerindeki soğukluk mekânları kubbeyle örtülüdür. Bu kubbeler, iç mekânın geniş biçimde kapatılmasını sağlarken yapının geleneksel hamam görünümünü de oluşturmaktadır.

Sıcaklık bölümü ve eyvanlar

Sıcaklık, hamamın temel yıkanma alanıdır. Pervane Hamamı’ndaki merkezî sıcaklık mekânı kubbeyle örtülüdür. Ana alanın çevresine yerleştirilen eyvanların üzeri sivri beşik tonozlarla kapatılmıştır.

Eyvan, bir tarafı merkezî mekâna açık olan ve çoğunlukla kurnaların yerleştirildiği yıkanma bölümüdür. Kullanıcılar duvar kenarlarındaki sekilere oturarak kurnalardaki sıcak ve soğuk suyu taslarla kullanır. Dört eyvanlı düzen, sıcaklık mekânının dört yöne genişlemesini sağlayarak hem kapasiteyi artırır hem de merkezî ve dengeli bir plan meydana getirir.

Kubbe ve tonozların birlikte kullanılması, yapının örtü sisteminde işlevsel bir çeşitlilik oluşturur. Merkezî bölüm kubbeyle vurgulanırken ona açılan daha dar yıkanma alanları tonozlarla kapatılmıştır.

Halvet hücreleri

Halvetler, sıcaklık bölümüne bağlı küçük, kapalı ve daha özel yıkanma odalarıdır. Pervane Hamamı’nın halvet hücreleri kubbelerle örtülüdür. Bu mekânlar küçük hacimleri sayesinde ana sıcaklık alanına göre daha yüksek sıcaklığı muhafaza edebilir.

Halvetler daha yoğun terlemek, sakin bir alanda yıkanmak veya ana sıcaklık bölümündeki kalabalıktan uzaklaşmak isteyen kişiler tarafından kullanılmıştır. Geleneksel hamam mimarisinde halvetlerin eyvanlarla birlikte kullanılması, kullanıcılara farklı sıcaklık ve mahremiyet seçenekleri sunmaktadır.

Yapı malzemeleri

Pervane Hamamı’nın ana beden duvarlarında moloz taş kullanılmıştır. Kapı ve pencere söveleriyle kemerlerde ise tuğlaya yer verilmiştir. Hamamın döşemeleri mermerle kaplanmış, duvar yüzeyleri kireç harcıyla sıvanmıştır.

Bu malzemelerin her biri yapının işlevine uygun özellikler taşımaktadır. Kalın taş duvarlar içerideki sıcaklığın korunmasına yardımcı olur. Tuğla, kemer ve kubbe gibi eğrisel mimari elemanların oluşturulmasında kolaylık sağlar. Mermer ise suya dayanıklı, temizlenebilir ve uzun ömürlü bir malzeme olması nedeniyle hamam zeminlerinde, sekilerde ve kurnalarda yaygın biçimde kullanılmıştır.

Günümüzde dışarıdan bakıldığında hamamın bir bölümünün çevredeki yol ve zemin seviyesinin altında kaldığı görülmektedir. Bu durum, yüzyıllar boyunca şehir zemininde gerçekleşen yükselme ve çevresindeki yeni yapılaşmalarla bağlantılı olabilir. Bununla birlikte bu konuda ayrıntılı bir arkeolojik katman raporu bulunmadan kesin bir ölçü veya neden ileri sürülmemelidir.

Kubbeler ve doğal aydınlatma

Pervane Hamamı’nın soğukluk, merkezî sıcaklık ve halvet bölümlerinde kubbeler kullanılmıştır. Hamam kubbelerindeki küçük ışık açıklıkları, içeriye doğal ışık alınmasını sağlarken yapının mahremiyetini korur.

Bu açıklıklar hamam mimarisinde filgözü olarak adlandırılır. Buharlı iç mekânda büyük pencereler yerine kubbe üzerine yerleştirilen küçük açıklıkların kullanılması, dağınık ve yumuşak bir aydınlatma meydana getirir. Gün boyunca değişen güneş ışığı, kubbe altındaki sıcaklık bölümünde karakteristik bir atmosfer oluşturur.

Kubbeli örtü sistemi yoğunlaşan su buharının yönetilmesine de yardımcı olur. Kubbe yüzeylerinde oluşan su damlaları, eğimli yüzeyler boyunca kenarlara yönelerek kullanıcıların üzerine doğrudan damlamanın azalmasını sağlar.

Külhan ve geleneksel ısıtma sistemi

Pervane Hamamı’nın çalışması, yapının arka hizmet bölümünde bulunan külhana bağlıdır. Külhan, yakıtın yakıldığı, sıcak suyun üretildiği ve hamam zeminlerinin ısıtılmasını sağlayan ana teknik bölümdür.

Külhanda oluşan sıcak hava, döşemenin altındaki boşluklar ve duvar içlerindeki kanallar aracılığıyla sıcaklık ile halvet bölümlerine dağıtılır. Böylece taş ve mermer zeminler alttan ısıtılır. Su deposunda ısıtılan su ise boru veya kanallar aracılığıyla kurnalara ulaştırılır.

2018 yılında yayımlanan bir kurum haberinde hamamda günlük yaklaşık 90 ton sıcak su bulunduğu belirtilmiştir. Ancak bu rakam güncel ve teknik olarak doğrulanmış sabit bir kapasite olarak değil, haberin hazırlandığı dönemde yetkililerden aktarılan işletme bilgisi şeklinde değerlendirilmelidir.

Onarım ve değişiklikler

Pervane Hamamı, yaklaşık yedi buçuk asırlık tarihi boyunca çok sayıda bakım, onarım ve değişiklik geçirmiştir. Bazı ikincil kaynaklarda yapının 1951 yılında Tokat Belediyesi tarafından restore edildiği ve bu müdahale sırasında özgün mimari özelliklerinin bir bölümünü kaybettiği belirtilmektedir. Ancak erişilebilen kaynaklarda bu onarımın bütün aşamalarını açıklayan kapsamlı bir restorasyon raporu bulunmamaktadır.

Soyunmalıklardaki ahşap örtüler, duvar sıvaları, mermer kaplamalar ve işletme gereksinimleri için yapılmış düzenlemeler farklı dönemlerde değiştirilmiş olabilir. Bu nedenle bugün görülen her mimari unsurun 13. yüzyıldan kaldığını söylemek doğru değildir.

Yapının tarihî değerinin korunması için gerçekleştirilecek müdahalelerde özgün taş, tuğla, mermer ve kireç esaslı malzemelerle uyumlu yöntemlerin tercih edilmesi önemlidir. Hamamların sürekli sıcak, nemli ve suyla temas eden yapılar olması, koruma sürecini diğer tarihî yapılara göre daha hassas hâle getirmektedir.

Günümüzdeki kullanımı

Pervane Hamamı’nı özel kılan temel özelliklerden biri, günümüzde de hamam olarak kullanılmasıdır. Kültür envanterinde yapının özgün, mevcut ve önerilen kullanımının hamam olduğu belirtilmektedir. 2018 tarihli kurum haberinde mülkiyetinin Kabilizade Mehmet ve İbrahim Paşa Vakfı’na ait olduğu aktarılmıştır.