Ulu Cami: Tokat'ın Yüzyıllara Uzanan Tarihî İbadet Yapısı

Tokat şehir merkezindeki en önemli tarihî ibadet yapılarından biri olan Ulu Cami, yüzyıllar boyunca değişen şehir dokusuna rağmen ibadet işlevini sürdüren çok katmanlı bir kültür mirasıdır. Tarihî belgelerde Cami-i Kebir ve Sultan Murad Camisi gibi farklı adlarla anılan yapı, bugün yaygın olarak Tokat Ulu Cami adıyla bilinmektedir. Caminin tarihini anlatırken ilk yapı ile günümüzde görülen yapıyı birbirinden ayırmak gerekir. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ilk camiyi 12. yüzyıldaki Danişmendli dönemiyle ilişkilendirirken Kültür Portalı eski caminin temelleri üzerine 17. yüzyılda mevcut yapının inşa edildiğini belirtmektedir. Batı girişindeki kitabenin tarihine göre cami 1679 yılında yenilenmiştir.

Bu nedenle Ulu Cami'yi yalnızca “1679 tarihli Osmanlı camisi” şeklinde tanımlamak, yapının daha eski tarihî köklerini gözden kaçırır. Aynı şekilde bugün görülen mimarinin bütününü doğrudan 12. yüzyıla ait kabul etmek de doğru değildir. Akademik vakıf araştırması caminin Osmanlı öncesinde mevcut olduğunu ve muhtemelen Selçuklu dönemine uzanan bir geçmiş taşıdığını değerlendirirken, mevcut yapının ana mimari biçiminin 1679'daki yeniden inşa süreciyle şekillendiğini ortaya koymaktadır.

Ulu Cami Nerede?

Tokat Ulu Cami, Cami-i Kebir Mahallesi'nde, tarihî şehir merkezinde bulunmaktadır. Yapı kaleye çıkan tarihî yol üzerindeki eski kent dokusunun içerisinde konumlanır. Kültür Portalı, caminin yer seçimini Selçuklu ulu camilerinin şehir merkezindeki konum geleneğiyle ilişkilendirmekte ve kaleye giden yol ile tarihî kale girişine yakınlığını özellikle belirtmektedir.

Caminin bulunduğu çevre Tokat'ın tarihî kent kimliğinin en güçlü biçimde hissedildiği alanlardan biridir. Geleneksel sokak dokusu, Tokat Kalesi'nin kayalık yükseltisi ve farklı dönemlere ait dinî ve sivil yapılar Ulu Cami'nin çevresinde tarihî bir şehir atmosferi oluşturur.

Ulu Cami günümüzde yalnızca turistik olarak ziyaret edilen anıtsal bir yapı değildir. Aktif biçimde cami olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle ziyaret sırasında namaz vakitlerine, ibadet düzenine ve cami adabına dikkat edilmesi gerekir. Kültür Portalı yapının özgün, bugünkü ve önerilen kullanımını cami olarak kaydetmektedir.

Cami-i Kebir ve Sultan Murad Camisi Adları

Tokat Ulu Cami tarih boyunca farklı isimlerle anılmıştır.

Bugün en yaygın kullanılan isim Ulu Cami olsa da Osmanlı dönemi vakıf ve arşiv kayıtlarında yapı için Mescid-i Sultan, Sultan Murad Camisi, Cami-i Kebir-i Sultan Murad ve Cami-i Kebir gibi adların kullanıldığı akademik araştırmalarda görülmektedir. 1574 tarihli kayıtlarda yapının Tokat'ta Ulu Cami adıyla tanınan Sultan Murad Han Camisi olarak tarif edildiği aktarılmaktadır.

Bu farklı isimler Tokat360 açısından önemli bir arama ve alternatif ad bilgisidir.

Ana isim olarak Ulu Cami kullanılabilir.

Alternatif isimler bölümüne ise Cami-i Kebir ve Sultan Murad Camisi eklenmelidir.

Ulu Cami İlk Ne Zaman Yapıldı?

Ulu Cami'nin ilk inşa tarihini kesin biçimde veren özgün bir yapım kitabesi bulunmamaktadır. Bu nedenle ilk yapı konusunda resmî ve akademik kaynaklarda farklı ifade biçimleri görülür.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ilk caminin Danişmendliler döneminde 12. yüzyılda yapıldığını belirtmektedir. Kültür Portalı ise mevcut yapının 12. yüzyıla ait eski bir Selçuklu camisinin temelleri üzerinde yükseldiğini kabul etmektedir.

2022 tarihli akademik vakıf araştırması ilk yapım tarihinin kesin olarak bilinmediğine dikkat çekmekte, ancak caminin Osmanlı öncesindeki varlığını ve muhtemel Selçuklu dönemi kökenini desteklemektedir.

Bu nedenle en güvenli anlatım şudur:

Ulu Cami'nin tarihî kökleri 12. yüzyıla ve Tokat'ın Osmanlı öncesi Türk dönemine uzanmaktadır. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ilk yapıyı Danişmendliler dönemiyle ilişkilendirmektedir.

Burada ilk baninin kim olduğu ise kesin olarak bilinmemektedir.

İlk Banisi Biliniyor mu?

Ulu Cami'nin ilk yapısını kimin yaptırdığı kesin değildir.

Kültür Portalı'nın kültür envanterinde yaptıran bilgisi “bilinmiyor” şeklinde kayıtlıdır. Akademik araştırmada da ilk yapım kitabesinin bulunmaması nedeniyle kesin bir bani adı verilememektedir.

Bu nedenle camiyi doğrudan belirli bir Danişmendli hükümdarına veya Selçuklu devlet adamına bağlamak doğru değildir.

Tokat360'daki bani alanında veri kullanılacaksa Bilinmiyor yazılması daha güvenlidir.

1679: Bugünkü Caminin Şekillendiği Tarih

Tokat Ulu Cami tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri 1679 yılıdır.

Batı giriş kapısı üzerindeki kitabede ebced hesabıyla verilen tarih Hicrî 1090, Miladi 1679'a karşılık gelmektedir. Kültür Portalı bu tarihte eski caminin temelleri üzerinde bugün görülen yapının inşa edildiğinin kabul edildiğini belirtmektedir.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de caminin 1679 yılında Avcı Mehmed, yani IV. Mehmed döneminde tamamen yenilendiğini aktarmaktadır.

Dolayısıyla 1679 ilk yapım tarihi değildir.

Bu tarih, günümüzde görülen Ulu Cami'nin büyük yeniden inşa veya tamamen yenilenme tarihidir.

Tokat360'daki tarih bilgisini şu biçimde tutmak daha doğru olur:

İlk yapı: 12. yüzyıl

Mevcut yapının yeniden inşası: 1679

Bu ayrım, caminin tarihini kullanıcıya yanlış anlatmamak açısından son derece önemlidir.

Ulu Cami'nin Mimari Planı

Ulu Cami dikdörtgen planlı tarihî bir ibadet yapısıdır. Kültür Portalı'nın ayrıntılı mimari tanımına göre harim, iki sıra taşıyıcı payeyle üç sahına ayrılmıştır. Orta sahın yan sahınlardan daha geniştir. Yapının iç mekânı ahşap düz tavanla örtülürken dışarıda kırma çatı kullanılmıştır.

Bu mimari düzen, büyük kubbeli klasik Osmanlı selatin camilerinden oldukça farklıdır.

Tokat Ulu Cami'nin iç mekân karakterini yüksek bir merkezî kubbe değil, geniş ahşap tavan, taşıyıcı ayaklar ve bu ayakları birbirine bağlayan kemerler oluşturur.

İçeri girildiğinde üç sahınlı plan açık biçimde hissedilir. Taşıyıcıların ve kemerlerin yoğun kalem işi süslemelerle bezeli olması, mimari bölünmeyi dekoratif bir sanat düzenine dönüştürür.

Anadolu'da Tek Olarak Tanıtılan İki Son Cemaat Yeri

Tokat Ulu Cami'nin en dikkat çekici mimari özelliği, doğu ve batı yönlerinde ayrı son cemaat yerlerinin bulunmasıdır.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, caminin doğu ve batı yönündeki iki son cemaat yeriyle Anadolu'da tek olduğunu belirtmektedir. Kültür Portalı da iki cephe boyunca revaklı son cemaat yerlerinin bulunduğunu doğrulamaktadır.

Bu özellik Ulu Cami'nin dış mimarisini diğer birçok tarihî camiden ayırır.

Genellikle tarihî camilerde son cemaat yeri ana giriş cephesinde belirginleşirken Tokat Ulu Cami'nin iki farklı yönündeki revak düzeni yapıya özgün bir mimari karakter kazandırır.

Tokat360 içeriğinde en doğru ifade:

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre doğu ve batı yönündeki iki son cemaat yeriyle Anadolu'da tek örnek olarak tanıtılmaktadır.

şeklindedir.

Böylece güçlü kurumsal iddia kaynağına bağlı biçimde aktarılmış olur.

Son Cemaat Yerlerindeki Devşirme Sütunlar

Doğu ve batı yönündeki son cemaat yerlerinde devşirme sütun ve sütun başlıkları kullanılmıştır. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bu özelliği caminin önemli mimari ayrıntıları arasında göstermektedir.

Devşirme malzeme, daha eski yapılara ait taş veya mimari elemanların yeni bir yapıda yeniden kullanılmasını ifade eder.

Ulu Cami'nin revaklarında görülen sütun ve başlıklar bu açıdan Tokat'ın çok katmanlı tarihî yapısına dikkat çeker.

Ancak mevcut güçlü resmî kaynaklar bu sütunların kesin olarak hangi antik veya Bizans yapısından getirildiğini belirtmemektedir.

Bu nedenle “şu Roma tapınağından söküldü” gibi kesin hikâyeler kullanılmamalıdır.

Taşa Oyulmuş Nadir Kuş Evi

Ulu Cami'nin çoğu ziyaretçi tarafından ilk bakışta fark edilmeyen en özel mimari ayrıntılarından biri güneydoğu köşesindeki kuş evidir.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, taşa oyulmuş bu kuş evinin Anadolu'da nadir görülen örneklerden biri olduğunu belirtmektedir.

Tarihî yapılardaki kuş evleri mimarinin yalnızca insanlar için tasarlanan bir çevre olmadığını gösteren dikkat çekici ayrıntılardır.

Tokat Ulu Cami'deki örneği özel kılan özellik, taş yüzey içerisinde oluşturulmuş olmasıdır.

Ulu Cami ziyaretinde dış cepheyi incelerken güneydoğu köşesine özellikle dikkat etmek gerekir.

Tokat360'ın öne çıkan özellikler bölümüne Taşa oyulmuş tarihî kuş evi mutlaka eklenmelidir.

Ulu Cami'nin Ahşap Tavanı

Caminin iç mekânında en etkileyici bölümlerden biri ahşap tavandır.

Kültür Portalı harimin ahşap düz tavanla örtüldüğünü ve çıtalar aracılığıyla geometrik kompozisyonlar oluşturulduğunu belirtmektedir. Bu geometrik düzenler bitkisel bezemeli kalem işi bordürlerle çevrelenmiştir.

İç mekân fotoğraflarında tavanın farklı bölümlerinde renk ve geometrik düzen değişimleri açık biçimde görülmektedir.

Tavan yalnızca caminin üzerini kapatan işlevsel bir yapı elemanı değildir.

Ulu Cami'nin sanat değerinin ana parçalarından biridir.

Ahşap yüzeylerde geometrik bölümler, farklı renk alanları ve süsleme bordürleri kullanılmıştır.

Bu nedenle camiyi ziyaret edenlerin yalnızca mihrap yönüne bakarak ilerlemesi Ulu Cami'nin en önemli sanat özelliklerinden birini kaçırmasına neden olur.

İçeri girildiğinde mutlaka tavana bakılmalıdır.

Yalancı Kündekâri Tavan Göbeği

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü caminin kare tavan göbeğini yalancı kündekâri tekniğiyle ilişkilendirmektedir. Tavan göbeğinin altın yaldız ve bitkisel kalem işi bezemelerle zenginleştirildiği belirtilmektedir.

Kündekâri, Türk-İslam ahşap sanatındaki gelişmiş geometrik düzenlerden biridir.

Yalancı kündekâri olarak adlandırılan uygulamalarda gerçek geçme sisteminin birebir kullanılması yerine yüzey üzerinde benzer geometrik etki oluşturulur.

Ulu Cami'nin tavan göbeği yapının iç mekânındaki en dikkat çekici ahşap sanat ayrıntılarından biridir.

Geniş açı iç mekân fotoğraflarında tavanın merkezindeki süslemeli bölüm kolaylıkla fark edilmektedir.

Kalem İşi Süslemeler

Tokat Ulu Cami'nin iç mekânını özel hale getiren temel sanat özelliklerinden biri yoğun kalem işi bezemelerdir.

Taşıyıcı ayaklar ve bu ayakları birbirine bağlayan kemerler bitkisel motiflerle süslenmiştir. Kültür Portalı, destek ve kemerlerdeki bitkisel kalem işi bezemeleri caminin temel süsleme unsurları arasında göstermektedir.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü özellikle rumi motiflerini vurgulamaktadır.

Güncel iç mekân fotoğraflarında neredeyse bütün ayak ve kemer yüzeylerinin desenlerle kaplandığı görülebilmektedir.

Bu yoğun süsleme caminin içerisinde güçlü bir görsel ritim oluşturur.

Bir taşıyıcıdan diğerine devam eden motifler üç sahınlı harim düzenini daha belirgin hale getirir.

Kırmızı, yeşil ve farklı koyu tonların kullanıldığı bezemeler ahşap tavanla birlikte iç mekânın karakterini oluşturur.

Ulu Cami'yi Tokat'taki diğer tarihî camilerden ayıran en güçlü özelliklerden biri tam olarak bu zengin iç süslemedir.

Mihrap

Caminin mihrabı güney duvarında yer almaktadır.

Kültür Portalı mihrabı mukarnas kavsaralı olarak tanımlamaktadır.

Mukarnaslı üst bölüm mihrap nişine hareketli ve katmanlı bir görünüm kazandırır.

İç mekândaki yoğun renkli kalem işi süslemeler arasında mihrap daha açık tonlu taş karakteriyle belirginleşmektedir.

Ulu Cami'nin mevcut 17. yüzyıl mimari düzeni içerisinde mihrap temel ibadet unsurlarından biridir.

Ahşap Minber

Mihrabın yanında ahşap minber bulunmaktadır.

Kültür Portalı, ahşap minberin dönem özelliklerini yansıtan önemli iç mekân unsurlarından biri olduğunu belirtmektedir.

Ulu Cami'nin tarihî büyük cuma camisi kimliği açısından minber özel önem taşır.

Cuma ve bayram namazlarında hutbe okunması için kullanılan minber, ulu cami geleneğinin temel işlevsel parçalarından biridir.

Tokat360 fotoğraf galerisinde mihrap ile minberi aynı kare içerisinde gösteren bir fotoğrafın bulunması oldukça yararlı olacaktır.

U Biçimli Kadınlar Mahfili

Tokat Ulu Cami'nin kadınlar mahfili yalnızca kuzey duvarında küçük bir balkon biçiminde değildir.

Kültür Portalı, ahşap mahfilin kuzey duvar boyunca uzandığını ve doğu ile batı duvarlarının bir bölümünde devam ederek U biçimli bir düzen oluşturduğunu belirtmektedir.

İç mekân fotoğraflarında yan duvarlar boyunca devam eden ahşap galeriler açık biçimde görülebilmektedir.

Bu düzen caminin geniş harim alanındaki kullanım organizasyonunu anlamak açısından önemlidir.

Ulu Cami'nin Minaresi

Ulu Cami'nin tek minaresi kuzeybatı köşesine bitişiktir.

Kültür Portalı minareyi dikdörtgen prizmal kaideli, tek şerefeli ve yukarı doğru daralan gövdeli bir yapı olarak tanımlamaktadır. Kesme taş malzeme kullanılmıştır.

Dış cephe fotoğraflarında minare, son cemaat yeri revaklarının üzerinde yükselen güçlü bir düşey unsur oluşturur.

Tokat Kalesi eteklerindeki tarihî şehir dokusu içerisinde ince minare silueti Ulu Cami'nin kolaylıkla fark edilmesini sağlar.

Ulu Cami'nin Vakıf Geçmişi

Tokat Ulu Cami'nin yüzyıllar boyunca faaliyet göstermesinde vakıf sistemi önemli rol oynamıştır.

2022 yılında Vakıflar Dergisi'nde yayımlanan akademik araştırma caminin Osmanlı dönemi vakıflarını ayrıntılı biçimde incelemektedir. Çalışmada caminin görevlileri, bakım ve onarım ihtiyaçları için farklı vakıf gelirlerinin kullanıldığı; zaman içerisinde hayır sahiplerinin de camiye yeni gelir kaynakları tahsis ettiği görülmektedir.

Bu sistem tarihî camilerin sürdürülebilirliği açısından büyük önem taşır.

Bir caminin yüzyıllar boyunca ayakta kalması yalnızca duvarlarının dayanıklılığıyla açıklanamaz.

İmam, hatip ve diğer görevlilerin ihtiyaçları, aydınlatma, bakım ve onarım gibi farklı giderlerin karşılanması gerekiyordu.

Vakıf sistemi Ulu Cami'nin sosyal ve dinî hayat içerisindeki sürekliliğini destekleyen ekonomik altyapının önemli parçalarından biriydi.

Ulu Cami'nin Onarım Tarihi

Ulu Cami 1679'daki yeniden inşa sonrasında da farklı dönemlerde tamir edilmiştir.

Akademik vakıf araştırması 1799 yılında abdesthane onarımı yapıldığını, 1804 tarihli masraf kayıtlarında tavanla ilişkili çalışmalar bulunduğunu ve 1852 yılında caminin önemli bir tamire ihtiyaç duyduğunu göstermektedir.

Bu bilgiler bugünkü yapının 1679'dan itibaren hiçbir müdahale görmeden korunmadığını açık biçimde ortaya koyar.

Tarihî caminin hikâyesi aynı zamanda sürekli bakım, tamir ve yeniden kullanım hikâyesidir.

Birinci Dünya Savaşı Dönemi

Akademik araştırmaya göre Ulu Cami Birinci Dünya Savaşı sırasında askerlerin iskânında kullanılmıştır.

Bu kullanım caminin yakın dönem tarihindeki sıra dışı aşamalardan biridir.

Ancak kaynakta belirtilenden daha ileri giderek yapıyı askerî karargâh veya cephanelik olarak tanımlamak doğru değildir.

Güvenli bilgi, caminin savaş yıllarında bir dönem askerlerin iskânında kullanıldığıdır.

1939 Depremi ve Sonraki Restorasyon

1939 depremi Tokat'taki birçok tarihî yapının tarihinde önemli bir kırılma noktasıdır.

Akademik vakıf araştırması Ulu Cami'nin deprem sonucunda harabeye döndüğünü belirtmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü 1950 yılından itibaren yapıyı kapsamlı biçimde onarmış ve cami yeniden ibadete açılmıştır.

Sonraki dönemlerde de küçük çaplı müdahaleler gerçekleştirilmiştir.

Akademik araştırmada 1998, 2000 ve 2012 yıllarındaki onarımlara ilişkin bilgiler bulunmaktadır.

Dolayısıyla günümüzde görülen Ulu Cami uzun bir koruma tarihinin sonucudur.

1. yüzyıla uzanan ilk yapı geleneği, 1679 yeniden inşası, Osmanlı dönemindeki tamirler, 1939 depremi ve modern restorasyon süreçleri caminin bugünkü mimari kimliğini birlikte oluşturmuştur.

Ulu Cami Neden Görülmeli?

Tokat Ulu Cami, şehirde görülmesi gereken en önemli tarihî ibadet yapılarından biridir.

Kökleri 12. yüzyıla ve Osmanlı öncesi Türk dönemine uzanır. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ilk camiyi Danişmendli dönemiyle ilişkilendirmektedir.

Bugün görülen ana yapı 1679 yılında IV. Mehmed döneminde eski caminin temelleri üzerinde yeniden şekillenmiştir.

Doğu ve batı yönlerindeki iki son cemaat yeri, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre yapıyı Anadolu'da tek örnek haline getirmektedir.

Son cemaat yerlerindeki devşirme sütunlar ve sütun başlıkları caminin çok katmanlı mimarisini güçlendirir.

Güneydoğu köşesindeki taşa oyulmuş kuş evi Anadolu'da nadir görülen tarihî mimari ayrıntılar arasında gösterilmektedir.

Ahşap tavan, yalancı kündekâri tavan göbeği ve yoğun kalem işi süslemeler ise caminin iç mekânını başlı başına bir sanat eserine dönüştürmektedir.

Ulu Cami'yi özel kılan şey, yüzyıllara uzanan tarihî geçmişi ile 1679 tarihli Osmanlı mimarisini, iki yönlü son cemaat yeri gibi sıra dışı plan özelliklerini ve zengin ahşap-kalem işi süsleme geleneğini aynı yapı içerisinde bir araya getirmesidir. Günümüzde hâlâ ibadete açık olması ise camiyi yalnızca geçmişin bir eseri değil, Tokat'ın yaşayan kültür miraslarından biri haline getirmektedir.