Rüstem Çelebi Camii: Tokat’ın Güdük Minareli Erken Osmanlı Eseri

Tokat şehir merkezindeki tarihî ibadet yapılarından biri olan Rüstem Çelebi Camii, halk arasında Güdük Minare Camii adıyla da tanınmaktadır. Rüstem Çelebi Mahallesi’nde bulunan yapı; merkezî büyük kubbesi, bu ana mekânın iki yanına yerleştirilen küçük kubbeli bölümleri, taş ve tuğlanın birlikte kullanıldığı cephe düzeni, testere dişi saçakları ve kısa gövdeli minaresiyle Tokat’ın dikkat çekici erken Osmanlı camilerindendir.

Caminin banisini ve kesin yapım tarihini bildiren bir inşa kitabesi bulunmamaktadır. Bu nedenle yapının belirli bir yılda, belirli bir kişi tarafından yaptırıldığını kesin biçimde söylemek mümkün değildir. Türkiye Kültür Portalı, plan özellikleri ile taşların tuğla çerçeveler içerisine alınarak oluşturulan erken dönem cephe süslemelerinden hareketle camiyi 15. yüzyıla tarihlendirmektedir. Rüstem Çelebi Camii’nin Osmanlı dönemindeki vakıflarını inceleyen akademik çalışma ise yapının muhtemelen 15. yüzyılın ikinci yarısında inşa edildiğini belirtmektedir. Bu nedenle Tokat360 tarih alanında “15. yüzyılın ikinci yarısı” kullanılabilir; ancak bunun kesin bir kitabe tarihi değil, mimari ve tarihî değerlendirmeye dayalı tarihlendirme olduğu açıklanmalıdır.

Rüstem Çelebi Camii nerede?

Rüstem Çelebi Camii, Tokat Merkez’de kendi adını taşıyan Rüstem Çelebi Mahallesi’nde yer almaktadır. Kültür Portalı envanterinde yapı, Rüstem Çelebi Camii ve Güdük Minare Camii adları birlikte kullanılarak kaydedilmiştir. Günümüzde özgün ibadet işlevini sürdüren cami, Tokat’ın tarihî şehir dokusu içerisinde aktif olarak kullanılmaktadır.

Yapı, Tokat’taki büyük külliye camileri kadar anıtsal ölçülere sahip değildir. Buna rağmen plan kuruluşu ve minaresi sayesinde şehirdeki diğer küçük mahalle camilerinden kolaylıkla ayrılır. Tarihî yapının çevresi günümüzde modern konut ve sokak dokusuyla kuşatılmıştır. Bu durum caminin tarihî cephelerini bütünüyle algılamayı bazı açılardan güçleştirse de batı giriş cephesi ile güneydeki kısa minare hâlâ yapının karakterini güçlü biçimde yansıtmaktadır.

Rüstem Çelebi Camii ile Güdük Minare Camii aynı yapı mı?

Evet. Rüstem Çelebi Camii ve Güdük Minare Camii adları aynı tarihî yapı için kullanılmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî envanter kaydında yapı doğrudan “Rüstem Çelebi Camii (Güdük Minare Camii)” başlığıyla tanıtılmaktadır.

Rüstem Çelebi Camii adı, bulunduğu mahalle ve tarihî yapı adıyla bağlantılı resmî kullanımdır. Güdük Minare adı ise caminin kısa ve kalın görünümlü minaresinden kaynaklanan halk arasındaki tanımdır.

Tokat360 için ana isim alanında Rüstem Çelebi Camii, alternatif isim alanında ise Güdük Minare Camii kullanılmalıdır.

Neden Güdük Minare deniliyor?

Caminin en ayırt edici bölümü güney cephesine bitişik olan minaresidir. Minare, yüksek ve kare biçimli bir kaide üzerinde yükselir. Kaidenin ardından gövde önce sekizgen prizma biçiminde devam eder, daha yukarıda silindirik forma dönüşür. Minare tek şerefelidir. Alışılmış ince ve uzun Osmanlı minarelerine göre kısa ve daha ağır bir görünüme sahip olması, yapının halk arasında Güdük Minare adıyla tanınmasına neden olmuştur.

Resmî kültür envanterinde minare gövdesinin üst yarısının yenilenmiş olduğu değerlendirilmekte, bunun muhtemel bir deprem hasarıyla bağlantılı olabileceği belirtilmektedir. Ancak söz konusu hasarın hangi depremde meydana geldiği kesin olarak gösterilmemektedir. Bu nedenle minarenin günümüzdeki bütün bölümlerini 15. yüzyıldan değişmeden kalan özgün yapı olarak tanımlamak doğru değildir.

Caminin yapım tarihi

Rüstem Çelebi Camii’nin kesin inşa tarihini veren bir kitabe yoktur. Yapının tarihini belirlemek için plan özellikleri, cephede kullanılan taş-tuğla tekniği ve erken Osmanlı dönemine ait mimari karşılaştırmalar kullanılmaktadır.

Kültür Portalı camiyi genel olarak 15. yüzyıla tarihlendirir. 2022 tarihli akademik vakıf araştırması ise yapının muhtemelen 15. yüzyılın ikinci yarısında inşa edildiğini ifade eder. Daha eski sanat tarihi araştırmalarında da cami, Tokat’taki incelenmeye değer Osmanlı dönemi eserleri arasında ele alınmış ve küçük boyutlarına rağmen plan bakımından dikkat çekici bulunmuştur.

Bu nedenle en güvenli ifade şöyledir:

Rüstem Çelebi Camii, kitabesi bulunmadığı için kesin yapım yılı bilinmeyen; mimari özellikleri ve tarihî kayıtlar doğrultusunda 15. yüzyıla, muhtemelen yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilen bir erken Osmanlı camisidir.

Caminin banisi kimdir?

Rüstem Çelebi Camii’nin banisi kesin olarak bilinmemektedir. Yapının adında Rüstem Çelebi ifadesinin bulunması, bu kişinin caminin kurucusu olduğu düşüncesini doğursa da bunu doğrulayan bir inşa kitabesi veya günümüze ulaşmış kuruluş vakfiyesi mevcut değildir. Resmî envanterde de yaptıran kişi bilinmiyor olarak gösterilmektedir.

Caminin adından hareketle yapıyı Kanuni Sultan Süleyman’ın sadrazamı Damat Rüstem Paşa veya İstanbul’daki Rüstem Paşa Camii ile ilişkilendirmek yanlıştır. Tokat’taki Rüstem Çelebi Camii, İstanbul’daki ünlü çinili Rüstem Paşa Camii’nden tamamen ayrı bir tarihî yapıdır.

Tokat360 bani alanında “Kesin olarak bilinmiyor” ifadesi kullanılmalıdır.

Caminin mimari planı

Rüstem Çelebi Camii, yaklaşık dikdörtgen bir alanı kaplayan küçük boyutlu bir yapıdır. Farklı araştırmalarda ölçüler yaklaşık 17 × 9,40 metre veya 18 × 10 metre olarak verilmektedir. Küçük ölçüm farklılıklarına rağmen yapının uzunlamasına dikdörtgen bir ana kütleye sahip olduğu açıktır.

Caminin merkezinde yaklaşık 7,60 × 7,60 metre ölçülerinde kare bir ana ibadet alanı bulunmaktadır. Bu bölüm büyük bir kubbeyle örtülüdür. Merkezî alanın doğu ve batısında ikişer küçük kubbeli yan mekân yer alır. Böylece yapı toplamda bir büyük merkezî kubbe ve dört küçük kubbeli bölümden oluşan bir plan görünümü kazanmıştır. Bütün kubbelerde geçiş elemanı olarak pandantifler kullanılmıştır.

Yan bölümler merkezî harime basık sivri kemerlerle açılır. Örtü sistemini taşıyan kemerler bağımsız ayaklar ve duvar payeleri üzerine oturmaktadır. Merkezî bölüm yan hacimlerden daha geniş ve daha yüksek tutulduğu için ana ibadet alanı içeride güçlü biçimde vurgulanmıştır.

Bütün bölümler aynı dönemde mi yapıldı?

Caminin günümüzdeki bütün bölümleri aynı inşa evresine ait görünmemektedir. Kültür Portalı ve sanat tarihi araştırmaları, doğu taraftaki iki küçük kubbeli mekânın sonradan eklendiğini belirtmektedir.

İlk yapının merkezî büyük kubbeli bölüm ile batıdaki küçük kubbeli hacimlerden oluşmuş olabileceği düşünülmektedir. Batıdaki bölümler, giriş veya son cemaat alanı benzeri bir işlev taşımış olabilir. Doğu taraftaki iki küçük kubbe ise diğerlerinden daha alçaktır. Yapının kuzey ve güney cephelerinde görülen birleşme çizgileri ve çatlaklar da doğudaki bölümün ana yapıyla aynı anda oluşturulmadığı görüşünü desteklemektedir.

Bu nedenle camiyi “ilk günden beri bugünkü beş kubbeli planıyla ayakta duran yapı” şeklinde tanımlamak doğru olmaz. Daha güvenli anlatım, erken Osmanlı çekirdeğinin sonraki ihtiyaçlara göre doğu yönünde genişletildiğidir.

Merkezî kubbe ve yan kubbeler

Caminin ana kubbesi, kare planlı merkezî ibadet alanı üzerinde yükselmektedir. Kubbe yan mekânlardaki örtülerden hem daha büyük hem de daha yüksektir. Bu yükseklik farkı, yapının merkezî planını içeriden kolayca algılanabilir hale getirir.

Doğu ve batıdaki küçük kubbeler ise yan mekânları örtmektedir. Günümüzde kubbeler dışarıdan kiremit kaplı bir çatı altında kalabildiği için yapının beş kubbeli düzeni her açıdan net biçimde görülemeyebilir. Resmî envanter de kubbelerin sonradan kiremit kaplı bir çatı altında bırakıldığını belirtmektedir.

Bu dış örtü müdahalesi, yapının zaman içerisinde farklı koruma ve kullanım evreleri geçirdiğini gösteren önemli bir ayrıntıdır.

Batı giriş cephesi

Caminin ana girişi batı cephesindedir. Bu cephede iki büyük sivri boşaltma kemeri bulunur. Kemerlerin iç bölümlerine kapı ve pencere açıklıkları yerleştirilmiştir. Giriş kapısı oldukça sade bir düzene sahiptir. Basık kemerli kapı açıklığı, profilli silmelerle oluşturulan dikdörtgen bir çerçeve içerisine alınmıştır.

Batı cephesini özel kılan temel unsur taş ve tuğlanın birlikte kullanılmasıdır. Farklı biçimlerdeki taş parçaları tuğla çerçeveler içerisine alınarak cephede hareketli bir görünüm oluşturulmuştur. Bu teknik, caminin 15. yüzyıla tarihlendirilmesinde kullanılan önemli mimari göstergelerden biridir.

Taş-tuğla işçiliği ve testere dişi saçaklar

Rüstem Çelebi Camii’nin dış süslemesi oldukça sınırlıdır. Bununla birlikte batı cephesindeki taş-tuğla örgüsü, yapının en değerli dekoratif özelliklerinden biridir. Moloz taşların çevresine tuğla dizileri yerleştirilerek taş yüzeyler adeta ayrı çerçeveler içerisine alınmıştır.

Batı ve güney cephelerde testere dişi biçimli tuğla saçaklar bulunmaktadır. Benzer tuğla düzeni minarenin şerefe altındaki bölümünde de görülür. Testere dişi tuğla dizileri, cephe yüzeyinde gölge ve ışık etkisi oluşturarak sade dış mimariye hareket kazandırır.

Kapı ve çeşme nişindeki iki renkli taş kullanımı da yapının sınırlı fakat dikkat çekici süsleme özellikleri arasındadır.

Pencere düzeni

Rüstem Çelebi Camii ağırlıklı olarak batı ve güney cephelerindeki pencereler aracılığıyla aydınlatılmaktadır. Kuzey ve doğu cepheleri daha kapalı ve sağır bir karakter taşır.

Güney cephesinde minarenin doğusunda alt seviyede üç, üst seviyede ise iki pencere bulunmaktadır. Alt pencereler dikdörtgen ve düz lentolu, üst pencereler yuvarlak kemerli olarak düzenlenmiştir. Farklı seviyelerdeki bu açıklıklar merkezî kubbeli alanın doğal ışık almasını sağlar.

Mihrap ve minber

Harimin güney duvarındaki mihrap oldukça sade bir niş biçimindedir. Kültür Portalı, mihrabı basit bir nişten oluşan süslemesiz bir mimari unsur olarak tanımlamaktadır.

Mevcut ahşap minber özgün değildir. Bu nedenle minberi 15. yüzyıl ilk inşa dönemine aitmiş gibi tanıtmak doğru olmaz. Tokat360 kayıtlarında “Ahşap minber, özgün değildir” notu kullanılabilir.

İç mekânın genel karakteri dış cephede olduğu gibi sadedir. Caminin mimari değeri yoğun bezemelerden çok plan kuruluşu, kubbe düzeni, erken dönem taş-tuğla cephe tekniği ve minaresinden kaynaklanmaktadır.

Caminin yanındaki çeşme

Minare kaidesi ile caminin güneybatı köşesi arasında küçük bir çeşme bulunmaktadır. Çeşme, sivri kemerli sade bir niş biçimindedir. Nişte iki renkli taş kullanılması, küçük su yapısını caminin dış cephe süsleme düzenine bağlamaktadır.

Tokat360 galerisinde minare ile çeşmenin birlikte görüldüğü bir fotoğraf kullanılması, yapının dış mimarisini daha anlaşılır hale getirecektir.

Caminin vakıf geçmişi

Osmanlı döneminde camilerin hizmetlerini sürdürebilmesi, bakım ve onarımlarının yapılabilmesi ve görevlilerin maaşlarının ödenebilmesi için vakıf gelirleri oluşturulurdu. Rüstem Çelebi Camii de bu sistem içerisinde faaliyet göstermiştir.

2022 tarihli akademik araştırmaya göre caminin bakım ve onarım giderleriyle imam, hatip, müezzin ve diğer görevlilerin ücretlerini karşılamak amacıyla mütevazı vakıf akarları tahsis edilmiştir. Zaman içerisinde farklı hayır sahipleri de caminin ihtiyaçlarına katkı sağlayan ek vakıflar kurmuştur.

Caminin kuruluş vakfiyesinin günümüze ulaşmamış olması, yapının vakıf gelirleri bulunmadığı anlamına gelmez. Arşiv kayıtları, Rüstem Çelebi Camii’nin Osmanlı dönemi boyunca ekonomik ve kurumsal bir sistem aracılığıyla desteklendiğini göstermektedir.

Onarım ve değişiklikler

Rüstem Çelebi Camii günümüze tamamen değişmeden ulaşmış bir yapı değildir. Doğu taraftaki küçük kubbeli bölümlerin eklenmesi, kubbelerin kiremit kaplı çatı altına alınması, minarenin üst yarısının yenilenmesi ve mevcut ahşap minberin özgün olmaması yapının farklı dönemlerde müdahale gördüğünü göstermektedir.

Wikimedia Commons’taki bir fotoğraf kaydında caminin 2002 yılında restore edildiği belirtilmektedir. Ancak bu bilgi resmî Kültür Portalı kaydındaki ayrıntılı restorasyon listesiyle desteklenmediği için, restorasyon tarihini Tokat360’da kesin ve ana bilgi olarak kullanmadan önce Vakıflar Genel Müdürlüğü veya Tokat Vakıflar Bölge Müdürlüğü kayıtlarından ayrıca doğrulamak daha doğru olacaktır.

Tescil ve güncel kullanım

Rüstem Çelebi Camii, 8 Eylül 1978 tarihli kararla korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. Kültür Portalı yapının özgün, güncel ve önerilen kullanımını cami olarak göstermektedir.

Yapı günümüzde müze değildir; aktif bir ibadet mekânıdır. Turistik ziyaretlerde namaz vakitlerine, cemaat düzenine ve cami adabına dikkat edilmelidir. Sabit ziyaret saati girilecekse güncel kurum veya cami görevlisi bilgisiyle doğrulanmalıdır.

Rüstem Çelebi Camii neden görülmeli?

Rüstem Çelebi Camii, küçük boyutlarına rağmen Tokat’taki erken Osmanlı mimarisini anlamak açısından önemli bir yapıdır. Merkezdeki büyük kubbeli ana alan ile iki yandaki küçük kubbeli hacimler, alışılmış tek kubbeli mahalle camilerinden farklı bir plan oluşturur.

Batı cephesinde taşların tuğlalarla çerçevelenmesi, testere dişi saçak düzenleri ve iki renkli taş kullanımı erken Osmanlı cephe anlayışını yansıtır. Kısa gövdeli Güdük Minare ise yapıya güçlü ve kolay hatırlanan bir kimlik kazandırır.

Doğudaki sonradan eklenen bölümler, yenilenen minare gövdesi ve özgün olmayan ahşap minber, caminin tarih boyunca ihtiyaçlara göre değiştirildiğini gösterir. Yapının değeri yalnızca ilk inşa döneminde değil, geçirdiği bütün mimari evrelerde aranmalıdır.

Rüstem Çelebi Camii’ni özel kılan şey; merkezî kubbeli planını, küçük kubbeli yan mekânlarını, erken Osmanlı taş-tuğla cephe işçiliğini ve kısa gövdeli karakteristik minaresini küçük fakat dikkat çekici bir yapı içerisinde bir araya getirmesidir. Günümüzde hâlâ ibadete açık olması, camiyi yalnızca tarihî bir anıt değil, Tokat’ın yaşayan kültür miraslarından biri haline getirmektedir.