Meydan Camii: Gülbahar Hatun Adına Yaptırılan 15. Yüzyıl Osmanlı Eseri

Tokat şehir merkezinin en önemli tarihî ibadet yapılarından biri olan Meydan Camii, kaynaklarda Hatuniye Camii ve Gülbahar Hatun Camii adlarıyla da anılmaktadır. Meydan Mahallesi'nde bulunan yapı, taçkapısındaki kitabeye göre 1485 yılında Sultan II. Bayezid tarafından annesi Gülbahar Hatun adına yaptırılmıştır. Kesme taş mimarisi, büyük kubbeli ana ibadet alanı, beş kubbeli son cemaat yeri, mukarnas bezemeli anıtsal taçkapısı ve kündekâri ahşap kapısıyla Tokat'ın dikkat çekici Osmanlı eserleri arasındadır.

Meydan Camii'ni yalnızca tek başına bir cami olarak değerlendirmek yapının tarihî kimliğini eksik bırakır. Yapı geçmişte cami, medrese ve imaretten meydana gelen bir külliyenin merkezindeydi. Külliyenin medresesi günümüze ulaşmamış, imaret ise farklı dönemlerde değişen durumuyla varlığını sürdürmüştür. 1492 tarihli vakfiye, külliyenin vakıf sistemi içerisindeki kurumsal yapısını belgeleyen önemli tarihî kaynaklardan biridir.

Meydan Camii Nerede?

Meydan Camii, Tokat Merkez'de Meydan Mahallesi'nde yer almaktadır. Caminin yaygın biçimde kullanılan “Meydan Camii” adı da bulunduğu geniş şehir alanıyla ilişkilidir. Resmî Kültür Portalı yapıyı Meydan Mahallesi'ndeki geniş alan üzerinde konumlandırmakta, caminin şehir merkezindeki en önemli tarihî Osmanlı eserlerinden biri olduğunu belirtmektedir.

Yapının şehir merkezindeki konumu, külliye kimliği açısından da önemlidir. Osmanlı şehir düzeninde büyük vakıf yapıları yalnızca ibadet mekânı olarak işlev görmüyordu. Cami çevresindeki medrese eğitim faaliyetlerini, imaret ise sosyal yardım ve iaşe hizmetlerini temsil ediyordu. Meydan Camii bu farklı işlevlerin aynı vakıf düzeni içerisinde bir araya geldiği tarihî bir külliyenin dinî merkezini oluşturuyordu.

Meydan Camii, Hatuniye Camii ve Gülbahar Hatun Camii Aynı Yapı mı?

Evet. Bu üç isim aynı tarihî yapı için kullanılmaktadır.

Türkiye Kültür Portalı yapıyı Meydan Cami / Hatuniye Cami adıyla tanıtmaktadır. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de Tokat Meydan Camii – Hatuniye Camii başlığını kullanmaktadır. Tarihî kaynaklarda yapının Gülbahar Hatun adına inşa edilmesi nedeniyle Hatuniye adı öne çıkmıştır.

Günümüzde Tokat'ta “Meydan Camii” adı oldukça yaygındır. “Hatuniye Camii” ise yapının tarihî ve külliye kimliğini daha doğrudan yansıtır. Gülbahar Hatun Camii adı da banilik hikâyesiyle bağlantılı olarak kullanılmaktadır.

Tokat360 için ana isim olarak Meydan Camii kullanılabilir. Alternatif isim alanına Hatuniye Camii ve Gülbahar Hatun Camii eklenmelidir.

Meydan Camii Ne Zaman Yapıldı?

Meydan Camii'nin yapım tarihi taçkapısında bulunan kitabe sayesinde bilinmektedir.

Kitabeye göre yapı Hicrî 890, Miladi 1485 yılında inşa edilmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi ve resmî Kültür Portalı aynı tarihi kullanmaktadır.

Bu nedenle Meydan Camii'nin tarih alanına doğrudan 1485 yazılabilir.

Külliyenin Vakıflar Genel Müdürlüğünde bulunan vakfiyesi ise Hicrî 898, Miladi 1492 tarihlidir. Bu iki tarih birbirine karıştırılmamalıdır. 1485 caminin inşa kitabesindeki tarihtir; 1492 ise külliyenin mevcut vakfiyesinin tarihidir.

Meydan Camii bu yönüyle Tokat'taki yapım tarihi tartışmalı birçok tarihî yapıdan ayrılır. Kitabe bilgisi caminin tarihlendirilmesi için güçlü bir tarihî veri sunmaktadır.

Meydan Camii'ni Kim Yaptırdı?

Meydan Camii, Sultan II. Bayezid tarafından annesi Gülbahar Hatun adına yaptırılmıştır. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Kültür Portalı bu bilgiyi açık biçimde aktarmaktadır.

Burada önemli bir ayrıntı vardır.

Caminin doğrudan Gülbahar Hatun tarafından yaptırıldığını söylemek yerine, II. Bayezid'in annesi Gülbahar Hatun adına yaptırdığı şeklinde anlatmak daha doğrudur.

Tokat360 bani alanına:

Sultan II. Bayezid

yazılmalıdır.

Yapının adına yaptırıldığı kişi alanında ise:

Gülbahar Hatun

bilgisi kullanılabilir.

Neden Hatuniye Camii Deniliyor?

Hatuniye adı, caminin Gülbahar Hatun adına yaptırılmış olmasıyla ilişkilidir. Osmanlı mimarisinde hanedan mensubu kadınlar veya onlar adına kurulan eserlerde “Hatuniye” adlandırmasına rastlanabilmektedir.

Resmî Kültür Portalı da yapının kayıtlarda Hatuniye Camii adıyla geçtiğini belirtmektedir.

Bu nedenle Hatuniye adı sonradan oluşturulmuş turistik bir isim değildir. Yapının tarihî kimliğiyle doğrudan bağlantılıdır.

Meydan Camii adı ise bulunduğu Meydan Mahallesi ve geniş şehir alanıyla bağlantılı yaygın kullanımdır.

Gülbahar Hatun Külliyesi

Meydan Camii geçmişte cami, medrese ve imaretten oluşan bir külliyenin merkezindeydi. TDV İslâm Ansiklopedisi bu üçlü yapı programını açık biçimde kaydetmektedir.

Cami külliyenin ibadet merkezini oluşturuyordu.

Medrese eğitim faaliyetleri için kullanılıyordu.

İmaret ise vakıf temelli sosyal yardım ve iaşe düzeninin parçasıydı.

Bu nedenle Meydan Camii'nin tarihî önemini yalnızca mimari güzelliği üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Külliye, Osmanlı şehir hayatındaki dinî, sosyal ve eğitim işlevlerinin aynı kurum çatısı altında nasıl birleştiğini gösteren önemli bir örnektir.

Hatuniye Medresesi Günümüzde Ayakta mı?

Külliyenin medrese yapısı günümüze ulaşmamıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi, cami, medrese ve imaretten oluşan tarihî külliyenin medresesinin tamamen ortadan kalktığını belirtmektedir.

Bu nedenle bugün Meydan Camii'ni ziyaret eden bir kişi külliyenin 15. yüzyıldaki bütün yapılarını eksiksiz biçimde göremez.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün “900 Adımda 900 Yıl” tarih rotası materyallerinde Hatuniye Camii Medresesi külliye tarihinin önemli bir parçası olarak anılmaktadır. Ancak bu durum yapının günümüzde fiziksel olarak eksiksiz biçimde ayakta olduğu anlamına gelmez.

Hatuniye İmareti

Meydan Camii'nin doğusunda Hatuniye İmareti yer almaktadır. Kültür Portalı imareti cami, medrese ve imaretten oluşan külliyenin bir parçası olarak tanımlamaktadır.

İmaret ile cami arasındaki kot farkı nedeniyle resmî kültür envanterinde imaretin camiden daha önce yapılmış olabileceği değerlendirilmiştir. Bu bir mimari yorumdur; kesin bir inşa kronolojisi olarak aktarılmamalıdır.

En doğru ifade:

Hatuniye İmareti'nin camiden daha önce inşa edilmiş olabileceği, iki yapı arasındaki kot farkına dayanılarak değerlendirilmiştir.

şeklindedir.

Tokat360 üzerinde Hatuniye İmareti ayrı bir mekân kaydı olarak tutulabilir. Meydan Camii kaydı içerisinde ise “Ali Paşa Külliyesi” örneğinde olduğu gibi Hatuniye Külliyesi ilişkisi kurulmalıdır.

Erken Osmanlı Zaviyeli Cami Mimarisinin Önemli Bir Örneği

Meydan Camii'nin en önemli mimari özelliklerinden biri plan anlayışıdır.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yapıyı, Tokat'ta yoğun görülen Selçuklu zaviye mimarisinden etkilenerek gelişen erken Osmanlı zaviyeli camilerinin Anadolu'daki en son ve en güzel örneklerinden biri olarak tanımlamaktadır.

Buradaki “zaviyeli cami” ifadesi yapının doğrudan tekke olarak kullanıldığı anlamına gelmez.

Bu ifade mimari plan tipini anlatmaktadır.

Erken Osmanlı döneminde bazı camilerde merkezî ibadet alanının yanında farklı mekânların bulunduğu tabhaneli veya zaviyeli plan düzenleri gelişmiştir. Meydan Camii de bu mimari geleneğin Tokat'taki güçlü temsilcilerinden biri olarak değerlendirilir.

Bu özelliği yapıyı yalnızca “tek kubbeli Osmanlı camisi” şeklinde anlatmanın yetersiz olduğunu gösterir.

Kesme Taş Mimari

Meydan Camii kesme taş kullanılarak inşa edilmiştir. Resmî Kültür Portalı yapının temel mimari malzemesini açık biçimde kesme taş olarak belirtmektedir.

Taş mimari yapıya ağır ve anıtsal bir görünüm kazandırır.

Güncel genel görünüm fotoğraflarında büyük kubbeli ana yapı kütlesi, ince taş minare ve revaklı son cemaat yeri güçlü bir mimari bütünlük oluşturur.

Yapının ön cephesinde ise taçkapı ve son cemaat yeri daha hareketli bir mimari karakter taşır.

Beş Kubbeli Son Cemaat Yeri

Meydan Camii'nin kuzey cephesinde geniş bir son cemaat yeri bulunmaktadır.

Kültür Portalı bu bölümün altı sütundan oluştuğunu ve beş kubbeyle örtüldüğünü belirtmektedir. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de son cemaat yerini beş gözlü olarak tanımlamakta ve kubbelere geçişin pandantiflerle sağlandığını aktarmaktadır.

Altı sütunun taşıdığı beş kemerli açıklık caminin ön cephesinde güçlü bir ritim oluşturur.

Bu revak düzeni caminin ana kubbeli kütlesinin önünde daha yatay bir mimari geçiş alanı meydana getirir.

Tokat360 galerisinde son cemaat yerini geniş açıyla gösteren bir fotoğraf mutlaka kullanılmalıdır. Çünkü Meydan Camii'nin ön cephe mimarisini anlatan temel unsurlardan biri bu bölümdür.

Bütün Yapıyı Dolaşan Mukarnas Silme

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün cami hakkındaki en dikkat çekici mimari bilgilerinden biri, son cemaat yeri ve yapının çevresini dolaşan mukarnas silmedir.

Kurum bu mimari ayrıntının başka bir yapıda görülmediğini belirten güçlü bir ifade kullanmaktadır.

Tokat360 içeriğinde bunu doğrudan bağımsız bir akademik hüküm gibi yazmak yerine:

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, son cemaat yeri ile yapının çevresini dolaşan mukarnas silmeyi caminin sıra dışı mimari özelliklerinden biri olarak tanımlamaktadır.

şeklinde aktarmak daha güvenlidir.

Bu ayrıntı caminin dış mimarisini incelerken özellikle gözden kaçırılmamalıdır.

Meydan Camii'nin Anıtsal Taçkapısı

Meydan Camii'nin en etkileyici bölümlerinden biri taçkapısıdır.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, taçkapının mermer işçiliğini yapının en önemli sanat özellikleri arasında göstermektedir. Kurum bu işçiliği II. Bayezid'in Amasya'daki kendi adına yaptırdığı caminin taçkapısıyla karşılaştırmakta ve Tokat örneğini özellikle öne çıkarmaktadır.

Taçkapı derin bir portal nişi biçiminde düzenlenmiştir.

Üst bölümünde yoğun mukarnas işçiliği bulunmaktadır.

Açık ve koyu renkli taşların dönüşümlü kullanımı giriş çevresinde güçlü bir görsel hareket oluşturur. Taçkapının bu mimari karakteri İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü arşivinden aktarılan fotoğrafta açık biçimde görülmektedir.

Meydan Camii'nin sanat değerini anlatmak için taçkapının yakın plan fotoğrafı kesinlikle kullanılmalıdır.

Mukarnas Nedir?

Mukarnas, Türk-İslam mimarisinde özellikle taçkapı, mihrap, kubbe geçişi ve nişlerde görülen katmanlı geometrik süsleme sistemlerinden biridir.

Meydan Camii taçkapısında mukarnaslar giriş nişinin üst bölümünü doldurarak derinliği artırır ve taş yüzeye son derece hareketli bir görünüm kazandırır.

Taçkapıdaki iki renkli taş kullanımıyla mukarnasların bir arada bulunması, giriş bölümünü yapının en gösterişli mimari alanlarından biri haline getirir. Taçkapının biçimi resmî kültür tanıtımlarında da caminin temel sanat özelliklerinden biri olarak öne çıkarılmaktadır.

Kündekâri Ahşap Kapı

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Meydan Camii'nin kündekâri kapısını yapının önemli sanat özellikleri arasında göstermektedir.

Kündekâri, geleneksel Türk-İslam ahşap sanatında geometrik parçaların belirli bir düzen içerisinde bir araya getirildiği gelişmiş bir ahşap işçiliği tekniğidir.

Meydan Camii'nde anıtsal taş taçkapı ile ahşap kapı sanatı aynı giriş bölümünde birleşmektedir.

Bu nedenle Tokat360'ın özellik sistemine:

Kündekâri ahşap kapı

ve

Mukarnaslı taçkapı

ayrı özellikler olarak eklenebilir.

Meydan Camii'nin Ana Kubbesi

Caminin ana ibadet mekânı büyük bir kubbeyle örtülüdür.

Genel görünüm fotoğraflarında kubbe caminin ana yapı kütlesini belirleyen en önemli mimari unsurdur. Tek minare ve öndeki revaklı son cemaat yeriyle birlikte klasik bir tarihî cami silueti meydana getirir.

İç mekânda kubbenin oluşturduğu yüksek hacim harimin merkezî karakterini güçlendirir. Tarihî iç mekân fotoğraflarında ana kubbenin altında mihrap ve ahşap minberin bulunduğu sade ibadet alanı görülmektedir.

Ancak caminin mimari değerini yalnızca kubbesine indirgemek doğru değildir. Meydan Camii'ni asıl özel kılan unsur, kubbeli ana mekânın zaviyeli cami plan geleneği ve zengin taçkapı mimarisiyle birleşmesidir.

Mihrap ve İç Mekân

Meydan Camii'nin iç mekânı dış taçkapının yoğun bezeme karakterine kıyasla daha sade bir görünüm taşır.

Tarihî iç mekân fotoğrafında mihrap güney duvarının merkezinde yer almakta, yüksek ve aydınlık kubbeli hacim içerisinde belirginleşmektedir. Ahşap minber mihrabın yanında yükselmektedir.

Üst seviyedeki pencereler kubbe altındaki ana ibadet mekânına doğal ışık sağlar.

Renkli cam kullanılan pencere açıklıkları iç mekânda farklı ışık etkileri meydana getirir.

Mevcut minberin bütün parçalarının 1485'teki ilk inşa döneminden hiç değişmeden kaldığını doğrulayan güçlü bir resmî teknik kayıt görmediğim için Tokat360 içeriğinde yalnızca ahşap minber olarak tanımlanması daha güvenlidir.

Meydan Camii'nin Minaresi

Caminin minaresi kuzeybatı köşesinde yer almaktadır.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre minare tamamen kesme taş malzemeden inşa edilmiştir. Minare kaidesi sekizgendir. Kaideden gövdeye geçişte Türk üçgenleri, şerefe altında ise mukarnaslar kullanılmıştır.

Bu ayrıntılar minarenin yalnızca işlevsel bir ezan yapısı olmadığını, taş işçiliği açısından da dikkat çekici olduğunu gösterir.

Genel görünüm fotoğraflarında ince minare, büyük merkezî kubbenin yanında güçlü bir düşey vurgu oluşturmaktadır.

Meydan Camii'nin 20. yüzyılda ciddi deprem ve restorasyon süreçleri geçirdiği unutulmamalıdır. Bu nedenle minarenin günümüzde görülen bütün bölümlerini hiçbir müdahale görmemiş 1485 tarihli özgün yapı olarak anlatmak doğru değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi caminin 1939 ve 1943 depremlerinde zarar gördüğünü ve 1953'te esaslı biçimde onarıldığını belirtmektedir.

Meydan Camii'nin Önündeki Şadırvan

Meydan Camii fotoğraflarında geniş meydan içerisinde bir şadırvan veya su yapısı görülebilir.

Ancak TDV İslâm Ansiklopedisi caminin önündeki şadırvanın 20. yüzyılda yapıldığını belirtmektedir.

Bu nedenle söz konusu şadırvan:

“1485 tarihli özgün Hatuniye Külliyesi şadırvanı”

olarak tanımlanmamalıdır.

Meydan Camii'nin temel tarihî özellikleri arasında taçkapı, kündekâri kapı, son cemaat yeri ve külliye planı çok daha güçlü biçimde öne çıkarılmalıdır.

1939 ve 1943 Depremleri

Meydan Camii 20. yüzyılda Anadolu'yu etkileyen büyük depremlerden zarar görmüştür.

TDV İslâm Ansiklopedisi caminin 1939 ve 1943 depremlerinde hasar gördüğünü ve 1953 yılında esaslı bir onarım geçirdiğini belirtmektedir.

Bu bilgi, Meydan Camii'nin 1485'ten günümüze hiçbir müdahale görmeden ulaşmış bir yapı olmadığını açıkça gösterir.

Tarihî yapılar yüzyıllar boyunca doğal afetlere, kullanım değişikliklerine ve çevresel etkilere maruz kalabilir. Meydan Camii'nin günümüzdeki mimari görünümü de ilk Osmanlı yapısı ile daha sonraki onarım ve koruma süreçlerinin birlikte oluşturduğu tarihî bir bütündür.

Bu nedenle restorasyon tarihini caminin hikâyesinin dışında değerlendirmemek gerekir.

1953 Yılındaki Esaslı Onarım

1939 ve 1943 depremlerinin ardından Meydan Camii 1953 yılında esaslı biçimde onarılmıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi caminin dış bölümündeki bazı destek payandalarının sonradan eklendiğini de belirtmektedir. Bu nedenle güncel dış mimaride görülen bütün taşıyıcı unsurlar doğrudan 1485 tarihli özgün projeye ait değildir.

Meydan Camii ziyaret edilirken bu ayrıntı önemlidir.

Tarihî bir yapının yalnızca ilk inşa dönemine bakmak yerine, hangi afetleri atlattığı ve nasıl korunduğu da yapının gerçek hikâyesinin bir parçasıdır.

2022 Sonrası Restorasyon Süreci

Meydan Camii 2022 yılı sonunda kapsamlı restorasyon sürecine alınmıştır. Daha önce yapılan araştırmada VGM ve restorasyon sürecine ilişkin kurumsal yayınlarda çalışmaların belli bir takvim içerisinde tamamlanmasının planlandığı görülmüştür.

Ancak 2024 sonu ve 2025 başında caminin güneybatısında ortaya çıkan türbe ve mezar kalıntıları nedeniyle alandaki koruma ve araştırma süreci yeniden gündeme gelmiştir.

Bu nedenle Tokat360 üzerinde caminin güncel açık-kapalı veya ibadet durumunu sabit ve değişmez bir veri olarak girmeden önce güncel kurum kaydından doğrulamak gerekir. Temmuz 2026 taramasında VGM'nin kesin bir 2026 yeniden açılış duyurusuna ulaşamadım.

Caminin tarihî ve mimari kimliği değişmezken, ziyaret durumu restorasyon sürecine bağlı olarak değişebilir.

Restorasyon Alanında Ortaya Çıkan Mezar ve Türbe Kalıntıları

Meydan Camii'nin yakın dönem tarihinde dikkat çekici gelişmelerden biri, restorasyon çalışmaları sırasında caminin güneybatısında mezar ve türbe kalıntılarının ortaya çıkmasıdır.

Bu bulguların kimliği kesinleşmeden belirli bir Osmanlı hanedan mensubuyla ilişkilendirilmesi doğru değildir.

Özellikle:

“Gülbahar Hatun'un mezarı bulundu”

gibi kesin ifadeler kullanılmamalıdır.

Tarihî caminin çevresinde geçmişte mezarlık ve defin alanlarının bulunduğuna ilişkin eski kayıtlar bilinmektedir. Ancak yeni ortaya çıkarılan her mezarın kime ait olduğu ayrı bilimsel çalışma gerektirir.

Tokat360 içeriğinde bu gelişme:

“Son restorasyon çalışmaları sırasında caminin güneybatısında türbe ve mezar kalıntıları ortaya çıkarılmış, alan koruma ve araştırma sürecine alınmıştır.”

şeklinde anlatılmalıdır.

Meydan Camii Neden Görülmeli?

Meydan Camii Tokat'ta görülmesi gereken en önemli Osmanlı camilerinden biridir.

Öncelikle taçkapı kitabesine göre 1485 yılında Sultan II. Bayezid tarafından annesi Gülbahar Hatun adına yaptırılmıştır.

Cami, medrese ve imaretten oluşan tarihî Hatuniye Külliyesi'nin merkezidir. Günümüze medrese ulaşmamış olsa da külliye düzeni yapının Osmanlı şehir hayatındaki dinî, sosyal ve eğitim işlevlerini anlamaya yardımcı olur.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yapıyı, Selçuklu zaviye plan geleneğinden etkilenen erken Osmanlı zaviyeli camilerinin Anadolu'daki en son ve en güzel örneklerinden biri olarak tanımlamaktadır.

Altı sütun tarafından taşınan beş kubbeli son cemaat yeri caminin ön cephesine güçlü bir mimari düzen kazandırır.

Mukarnaslı anıtsal taçkapı ve kündekâri kapı, Meydan Camii'nin sanat değerini ortaya koyan başlıca unsurlardır.

Sekizgen kaideli kesme taş minare, Türk üçgenleriyle oluşturulan geçiş bölümü ve mukarnaslı şerefe altı ayrıntılarıyla dikkat çeker.

1939 ve 1943 depremlerinin ardından gerçekleştirilen esaslı onarımlar ile yakın dönemdeki restorasyon çalışmaları, caminin yüzyıllar boyunca devam eden koruma hikâyesini göstermektedir.

Meydan Camii'ni özel kılan şey; II. Bayezid döneminin külliye anlayışını, erken Osmanlı zaviyeli cami plan geleneğini ve Tokat'ın en dikkat çekici mermer-taş işçiliği örneklerinden biri olan anıtsal taçkapıyı aynı tarihî yapı içerisinde bir araya getirmesidir.